Λαμπράκηδες, Ιστορία μιας γενιάς – Επίλογος

Φτάσαμε στον “Επίλογο” του βιβλίου “Λαμπράκηδες, Ιστορία μιας γενιάς”.
Η συγγραφέας επιδιώκει να δώσει κάποιες απαντήσεις ή να εξαγάγει συμπεράσματα σχετικά με την πορεία των Λαμπράκηδων σε επίπεδο οργάνωσης αλλά και στον τομέα της πολιτικής – κομματικής δουλειάς.
Η στενή σχέση της ηγεσίας των Λαμπράκηδων με την ΕΔΑ και το ΚΚΕ φαίνεται να καθόρισε την πορεία και την εξάπλωσή της, σύμφωνα με τη συγγραφέα. Κατά την εκτίμησή της, η πρώτη περίοδος ζωής και δράσης της Νεολαίας υπήρξε αναμφισβήτητα περισσότερο θετική αναφορικά με τη δεύτερη, όταν ο “εναγκαλισμός” με τις κομματικές εξουσίες ήταν πιο “σφιχτός”.
Φυσικά, δεν παραλείπει η συγγραφέας να επισημάνει πως η περίοδος που ανδρώθηκε το κίνημα των Λαμπράκηδων ήταν ένα διάστημα που η νεολαία ένιωθε έντονη την ανάγκη της ενεργού συμμετοχής στα κοινά, της πολιτικοποίησης, της δράσης για το χτίσιμο μιας κοινωνίας και μιας πολιτείας δημοκρατικής, συμμετοχικής, αληθινής…

Η ομάδα του blog των Λαμπράκηδων

Επίλογος

Η ίδρυση της ΔΚΝΓΛ το 1963, εντάσσεται σ’ ένα γενικότερο ανοδικό κίνημα πολιτικοποίησης, ιδιαίτερα αισθητό στη νεολαία, που καταλήγει στο μεγάλο ξεσηκωμό της κηδείας του Γρηγόρη Λαμπράκη• η ΔΚΝΓΛ προτείνει ένα πλαίσιο, μέσα στο οποίο η νεολαία θα μπορεί να εκφράσει την αγανάκτησή της και τη θέλησή της για την αλλαγή. Η άμεση, μαζική και ενθουσιώδης συμμετοχή χιλιάδων νέων στις λέσχες και στις ποικίλες εκδηλώσεις της αποδείχνει ότι τη στιγμή εκείνη η Διακήρυξή της αποτελούσε την καταλληλότερη απάντηση στα αιτήματα της εποχής. Η παράλληλη εξάλλου εμφάνιση και ανάπτυξη άλλων οργανώσεων που απευθύνονται στη νεολαία και αγκαλιάζουν σημαντικό αριθμό νέων, προβάλλοντας προοδευτικές και ριζοσπαστικές πολιτικές θέσεις, ακόμα και αν οι ιδεολογίες τους αντιμάχονται (ΕΔΗΝ, «Αναγέννηση», ΦΝΧ, «ΠΑΝΔΗΚ Σ. Πέτρουλας»), επιβεβαιώνει ότι τα χρόνια 1963-1967 χαρακτηρίζονται από την είσοδο της νεολαίας στην πολιτική.
Από τις διάφορες νεολαιίστικες οργανώσεις, η Νεολαία Λαμπράκη όχι μόνο είναι η μαζικότερη -μαζί με την ΕΔΗΝ- αλλά κυρίως είναι αυτή που κατορθώνει να βρει νέες μορφές πολιτικής στράτευσης, ανταποκρινόμενες στις μέχρι τότε σιωπηλές μάζες της νεολαίας και στην επιθυμία να πάρουν μέρος στον αγώνα για την αλλαγή της πολιτικής κατάστασης.
Οι ταλαντεύσεις της ανάμεσα σε Κίνηση και Οργάνωση συνιστούν το κυριότερο σημείο αδυναμίας της: αφενός αναπτύσσεται στη βάση πολιτιστικών εκδηλώσεων και λεσχών που, παρά την καθαρή πολιτική τους φόρτιση, απευθύνονται σ’ όλους τους νέους• αφετέρου προωθεί μία καθαρά κομμουνιστική πολιτική γραμμή και έχει μιαν ηγεσία που παρεμποδίζει κάθε ιδέα αντίθετη με τη γραμμή που υπαγορεύουν τα κόμματα. Δηλώνεται ανοιχτή σ’ όλους τους δημοκράτες και στην ενότητα και ταυτόχρονα μιμείται την ΕΔΑ, τόσο στις διαμάχες της με το Κέντρο όσο και στη λογοκρισία της απέναντι στους «φραξιονιστές».
Η ανάπτυξή της στηρίζεται, λοιπόν, σε μιαν αντίφαση: οι καινούργιες μορφές δράσης και οργάνωσης, η καινούργια γλώσσα της είναι στοιχεία που χαρακτηρίζουν μια Κίνηση και εξασφαλίζουν την ανάπτυξή της, ενώ, αντίθετα, οι κομματικές παρεμβάσεις χαρακτηρίζουν μια στενή Οργάνωση. Η Νεολαία Λαμπράκη αγωνίζεται να ανταποκριθεί και στους δύο ρόλους, προωθώντας ένα πολιτικό άνοιγμα με την ελαστική διάρθρωσή της και ακολουθώντας ταυτόχρονα μια παραδοσιακή πολιτική, με την εφαρμογή της κομματικής γραμμής.
Οι αντιφάσεις αυτές συνδέονται, πάντως, και με τις πολιτικές επιλογές του ΚΚΕ, το οποίο, ενώ το 1963-64 επιδιώκει την δημιουργία μιας μαζικής κίνησης, από το 1965 και μετά στρέφεται προς την οικοδόμηση μιας οργάνωσης, μέσα στην οποία εισάγει τις παράνομες ομάδες του προετοιμάζοντας τη σύντομη νομιμοποίησή του. Το ζήτημα είναι ποια περίοδος έδωσε τα θετικότερα αποτελέσματα• και η μελέτη της Νεολαίας Λαμπράκη φανερώνει πως ο απολογισμός της πρώτης περιόδου υπήρξε αναμφίβολα θετικότερος από ό,τι της δεύτερης.
Η κινητοποίηση της νεολαίας ενάντια στο βασιλικό πραξικόπημα αποδείχνει με το δυναμισμό της ότι με τη μορφή της πλατιάς πολιτικής και πολιτιστικής κίνησης, η ΔΝΛ κατόρθωσε να στρέψει και να πλησιάσει τη νεολαία προς την πολιτική, με αξιόλογα αποτελέσματα: εξάπλωση των προοδευτικών ιδεών στα πιο καθυστερημένα μέρη της Ελλάδας και σ’ όλους τους κοινωνικούς χώρους, πολιτική στράτευση δεκάδων χιλιάδων νέων και όχι πια μιας ομάδας των ίδιων πάντα στελεχών, πολιτιστική αναγέννηση και κυρίως εκμετάλλευση του δυναμισμού της νεολαίας. Ανταποκρίθηκε δηλαδή με αποτελεσματικό τρόπο στις ανάγκες μιας εποχής όπου η Αριστερά, όντας απομονωμένη, διέθετε μόνο μια περιορισμένη, οργανωτικά, παρουσία στα αστικά κέντρα, όπου η νεολαία δεν μπορούσε να μιλήσει, να μορφωθεί, ή να ψυχαγωγηθεί, χωρίς να προσκρούσει στα φράγματα της λογοκρισίας, όπου η επαρχία βρισκόταν βυθισμένη στο τέλμα μιας διαρκούς αστυνομικής τρομοκρατίας. Η Νεολαία Λαμπράκη επιτρέπει να ξεπεραστούν όλα αυτά τα φράγματα χάρη στο μαζικό και ανοιχτό χαρακτήρα της.
Μήπως όμως μια στενή κομματική οργάνωση θα μπορούσε να αντιδράσει και να αντισταθεί πιο αποτελεσματικά στο στρατιωτικό πραξικόπημα του 1967 όπως υποστηρίζουν πολλοί συνομιλητές μας, παλιοί φοιτητές ή στελέχη της Ν. ΕΔΑ;
Στο θέμα αυτό όμως η απάντηση δεν μπορεί να αναζητηθεί στην οργανωτική δομή αλλά πρώτα απ’ όλα στις πολιτικές και κομματικές επιλογές. Εξάλλου, τι απέγιναν το πρωί της 21ης Απριλίου οι κομματικές τριάδες που, θεωρητικά τουλάχιστον, είχαν για προορισμό να οργανώσουν και να κατευθύνουν την αντίσταση μπροστά σ’ ένα ενδεχόμενο πραξικόπημα; Ακολούθησαν κι αυτές την τύχη όλης της υπόλοιπης οργάνωσης, που είχε διαποτιστεί από τις εφησυχαστικές διαβεβαιώσεις της ΕΔΑ ότι το 1967 δεν είναι 1936. Και όταν μερικοί νέοι στις λέσχες έβαζαν ερωτήματα για το τι θα έπρεπε να κάνουν σε περίπτωση πραξικοπήματος, οι υπεύθυνοι αμέσως τους κατηγορούσαν για προβοκατόρικη στάση. Παρόλο όμως που βρέθηκαν τελείως απροετοίμαστοι απέναντι στο πραξικόπημα, οι Λαμπράκηδες, όσοι ξέφυγαν τις μαζικές συλλήψεις, ήταν αυτοί που συγκρότησαν τις πρώτες αντιδικτατορικές οργανώσεις, αυτοί που βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή του αντιδικτατορικού αγώνα, πάλαιψαν, βασανίστηκαν, φυλακίστηκαν, δολοφονήθηκαν.
Η εξαφάνιση της ΔΝΛ μετά την 21η Απριλίου 1967 δεν αρκεί όμως για να ακυρώσει την προσφορά και τη συμβολή μιας οργάνωσης, που μέσα από μια έντονη τετράχρονη παρουσία διαμόρφωσε ένα καινούργιο πολιτικό και πολιτιστικό κλίμα και επέτρεψε σε μιαν ολόκληρη γενιά να συμμετάσχει ενεργά στην εποχή της. Εξάλλου, αν η ΔΝΛ εξαφανίστηκε, οι Λαμπράκηδες εξακολουθούν και σήμερα να κινούνται και να δρουν στον χώρο της Αριστεράς, διασκορπισμένοι όμως στις επιμέρους συνιστώσες του: ΚΚΕ, ΚΚΕ εσωτ., ΕΔΑ, ΠΑΣΟΚ, οργανώσεις της άκρας Αριστεράς και πλήθος ανεξαρτήτων. Ο πίνακας που παρατίθεται συνοψίζει τα αποτελέσματα των συζητήσεών μου με τους 109 Λαμπράκηδες, όσον αφορά τη μεταδικτατορική πολιτική τους τοποθέτηση και ειδικότερα κατά την περίοδο της έρευνας, δηλαδή το 1977-80. Τα συμπεράσματα αυτά δεν είναι βέβαια θεμιτό να επεκταθούν στο σύνολο της οργάνωσης. Όπως επισημάναμε και στην εισαγωγή, οι συνεντεύξεις που πήραμε ήταν εξαρτημένες από τις συστάσεις των προηγούμενων συνομιλητών μας, και άρα αναγκαστικά δεν ήταν τυχαίες, ούτε από πολιτική, ούτε από κοινωνική άποψη. Ορισμένες όμως διαπιστώσεις που προκύπτουν με ιδιαίτερη σαφήνεια, νομίζουμε ότι, παρά τις προηγούμενες επιφυλάξεις, μπορούν να γενικευτούν για ολόκληρη τη Νεολαία Λαμπράκη.

ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΤΩΝ 109 ΣΥΝΟΜΙΛΗΤΩΝ (1979•1980)

Η κυριότερη διαπίστωση αφορά τον σχετικά σημαντικό αριθμό των ανεξαρτήτων που χαρακτηρίζει αυτή τη γενιά «ανάμεσα σε δύο ήττες» -του 1949 και του 1967. Η κατάρρευση των ελπίδων τους με τη δικτατορία, οι κομματικές μανούβρες που αποκαλύφθηκαν εκ των υστέρων, η διάσπαση του 1968 και ο σεχταρισμός των δύο ΚΚΕ γέννησαν μια πίκρα και μιαν αποθάρρυνση. Οι Λαμπράκηδες γύρισαν σπίτια τους. Αλλά και όσοι μετέχουν στα κόμματα βρίσκονται περισσότερο στη βάση παρά στην κορυφή. Έτσι τα πολιτικά κόμματα διοικούνται από τη γενιά του πολέμου ή από τη γενιά της δικτατορίας: οι35άρηδες και οι 40άρηδες είναι απόντες.
Αμέσως μετά τη μεταπολίτευση, ορισμένοι παλιοί Λαμπράκηδες δημιούργησαν διάφορες τάσεις, διαφορετικές από αυτές των δύο κομμουνιστικών κομμάτων που προήλθαν από τη διάσπαση: το «Χάος», οι «4ΟΟ», οι «77», διάφορες εφήμερες κινήσεις, προσπάθειες για δημιουργία κομμουνιστικού κόμματος διαφορετικού από τα υπάρχοντα, ή προσπάθειες που, χωρίς να εγκαταλείπουν την κομμουνιστική ιδεολογία, δεν είχαν για στόχο τη δημιουργία κόμματος. Αυτές οι αναζητήσεις συνδέονται άμεσα με τις εμπειρίες που βιώθηκαν στη Νεολαία Λαμπράκη, αυτήν τη μαζική οργάνωση με τις ανοιχτές δομές που δουλεύει σε συγκεκριμένη βάση και σε άμεση επαφή με την κοινωνία. Τίποτα απ’ αυτές τις προσπάθειες και τη νέα αυτή γλώσσα δεν διαφαίνεται στα δύο ΚΚΕ• ο υπερβολικός αριθμός ανεξαρτήτων, σε σχέση με τον βαθμό πολιτικοποίησης αυτής της γενιάς, είναι αντιπροσωπευτικός της αποτυχίας των δύο κομμάτων, αλλά και της τελικής αδυναμίας των Λαμπράκηδων να συγκροτήσουν έναν άλλο πολιτικό λόγο.
Πρέπει πάντως να επαναλάβουμε ότι αυτές οι ανακαινιστικές ιδέες αφορούν κύρια τους παλιούς υπεύθυνους και φοιτητές• η βάση της Νεολαίας Λαμπράκη, ιδίως στα χωριά, εντάχθηκε στη μεγάλη πλειοψηφία της στο ΚΚΕ (ή και στο ΠΑΣΟΚ). Η προβληματική της διάσπασης δεν συζητήθηκε ούτε εξηγήθηκε έξω από τα στρατόπεδα, εξαιτίας της παρανομίας. Έτσι, η προσχώρηση στο ένα ή στο άλλο κόμμα καθορίστηκε από την οικογενειακή παράδοση, την αντίδραση των τοπικών υπευθύνων και τη νοοτροπία που είχε καλλιεργήσει η Νεολαία Λαμπράκη, πιστή πάντα στην κομματική γραμμή και αυστηρή απέναντι σε κάθε παρεκτροπή.
Αλλά ακόμα και στην περίπτωση που ανήκουν σ’ ένα κομμουνιστικό κόμμα, οι Λαμπράκηδες είναι μάλλον συμπαθούντες παρά ενεργά μέλη: συμμετέχουν στις διάφορες εκδηλώσεις, ψηφίζουν, αλλά δεν κινητοποιούνται πάντοτε ενεργητικά. Η απότομη εξαφάνιση της οργάνωσης που είχε σαν σύνθημα και έμβλημά της τη δύναμή της, τους κάνει διστακτικούς απέναντι στην αποτελεσματικότητα των πολιτικών κομμάτων και στην ορθότητα των συνθημάτων τους. Οι Λαμπράκηδες σήμερα είναι «χαμένοι μέσα στα διαμερίσματά τους», σύμφωνα με την έκφραση ενός συνομιλητή μας: αφοσιωμένοι στην ιδιωτική τους ζωή, ασχολούνται με την πολιτική χωρίς ενεργό ενθουσιασμό• η πολυδιάστατη μορφή της στράτευσης που είχε προτείνει η Νεολαία Λαμπράκη δεν μετάδωσε το «μικρόβιο της πολιτικής» στα μέλη της και τους κάνει να αντιμετωπίζουν με σκεπτικισμό τη σημερινή πολυδιάσπαση των κομμάτων.
Αλλά και τα κόμματα αντιμετωπίζουν με σκεπτικισμό την κληρονομιά που άφησε η Νεολαία Λαμπράκη.

Στο πρώτο Συνέδριο της ΚΝΕ τον Φεβρουάριο του 1976, ο Δ. Γόντικας, παλιό μέλος της ΔΝΛ και βουλευτής του ΚΚΕ, εκθέτει την επίσημη ανάλυση του κόμματός του για τη Νεολαία Λαμπράκη και την εποχή της:
«Η νεολαία της ΕΔΑ αρχικά, και η ΔΝΛ αργότερα ήσαν οι φορείς του προοδευτικού κινήματος της νεολαίας στα χρόνια 1950-1967. Συμβάλαν θετικά στην ανάπτυξη ενός σχετικά πλατιού κινήματος νεολαίας, στην διαπαιδαγώγηση πλατιών μαζών της νεολαίας στα ιδανικά της ειρήνης, της δημοκρατίας, της εθνικής ανεξαρτησίας και της κοινωνικής προόδου…»
«Η έλλειψη μαρξιστικού – λενινιστικού πυρήνα στο κίνημα της νεολαίας, η συστηματική καλλιέργεια οπορτουνιστικών και αντικομματικών αντιλήψεων, το σβήσιμο από το λεξιλόγιο της νεολαίας ακόμα και της λέξης “σοσιαλισμός ­ κομμουνισμός”, οι λεγκαλιστικές αυταπάτες, η μη καλλιέργεια και διάδοση των επαναστατικών παραδόσεων κτλ., αποπροσανατόλιζαν το κίνημα της νεολαίας, το απομάκρυναν από το εργατικό κίνημα και την πρωτοπορία του. Το αποτέλεσμα ήταν ότι η ΔΝΛ, παρά τα θετικά αποτελέσματα που είχε στη δράση της, δεν ήταν σε θέση να καθοδηγήσει σωστά το κίνημα της νεολαίας. Δεν μπόρεσε να αξιοποιήσει και να δέσει οργανωτικά το πλατύ κίνημα… όλα αυτά μαζί με την έλλειψη οργανωτικής προετοιμασίας, ήταν οι βασικές αιτίες που οδήγησαν στη σύγχυση και τελικά στην διάλυση της ΔΝΛ με την επικράτηση της δικτατορίας»
. (Ριζοσπάστης, 20.2.76).
Μια τόσο αυστηρή κριτική δεν εμποδίζει ωστόσο την ΚΝΕ να παρουσιάζεται σαν διάδοχος της ΟΚΝΕ, της ΕΠΟΝ και της ΔΝΛ στο ιδρυτικό της κείμενο. Αν και οι ηγετικοί παράγοντες της ΚΝΕ και του ΚΚΕ έχουν μια συγκρατημένη, αν όχι δυσμενή στάση απέναντι στη ΔΝΛ στις συνεντεύξεις τους, τα απλά μέλη τους στην επαρχία δείχνουν αντίθετα έναν θερμό ενθουσιασμό για την παλιά τους οργάνωση.
Το ΚΚΕ εσ. που έχει τουλάχιστον 15 Λαμπράκηδες σε κύριες ηγετικές θέσεις -μεταξύ αυτών και ο σημερινός γραμματέας του- δείχνει ένα μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τη ΔΝΛ, που εκδηλώθηκε όμως αρκετά όψιμα. Ο «Θούριος», όργανο της νεολαίας του, της αφιερώνει το πρώτο εκτεταμένο άρθρο του το Μάρτιο του 1979 -ένα σημαντικό, είναι αλήθεια άρθρο με συνεντεύξεις 11 Λαμπράκηδων που σκιαγραφούν ένα σύντομο αλλά πλήρες πορτραίτο της. Το ΚΚΕ εσ. όμως εκτιμάει ότι ίσως είναι νωρίς ακόμα για να δοθεί βαρύτητα σ’ ένα θέμα και μια περίοδο που συνδέονται με πολλές κακές αναμνήσεις και για την οποία ορισμένοι από τους δικούς του ηγέτες φέρουν βαριά ευθύνη για την εφαρμογή της «δογματικής και σταλινικής» πολιτικής που καταπολεμούν σήμερα.
Η εξαφάνιση της ΔΝΛ στις 21 Απριλίου, η ανικανότητα των κομμάτων να κρατήσουν τις υποσχέσεις τους σε περίπτωση δικτατορίας, οι εσωτερικές διαμάχες του ΚΚΕ και της ΕΔΑ που κατάληξαν σε μια διάσπαση η οποία έγινε ξαφνικά και χωρίς συμμετοχή της βάσης, οι σημερινές διαιρέσεις των προοδευτικών δυνάμεων, η πικρία της συμμετοχής σ’ ένα παιχνίδι με μυστικούς χειρισμούς, είναι τα αρνητικά αποτελέσματα που επισκιάζουν σήμερα τις θετικές πλευρές της ΔΝΛ. Και όμως,
«Εμείς δεν κάναμε απλώς την λέσχη πολιτισμού και μπήκαν τα παιδιά μέσα να διαβάσουν βιβλία και μ’ αυτά να γίνουν καλύτερα… Όχι. Γινόταν μια καθημερινή διαδικασία. Έκαναν καθημερινές επιλογές, με διάφορα όπλα, ιδεολογικά, ψυχολογικά, αλλά και αισθητικά…
Εκείνο που είχαμε πετύχει τότε, ήταν το πάντρεμα της πολιτιστικής με την κοινωνική επανάσταση».

(Μ. Θεοδωράκης, περιοδικό «Μουσική», 2 Ιανουαρίου 1980).

Παληοτάκης
Για το blog των Λαμπράκηδων
www.lamprakides.gr/blog

Leave a Reply